BÀI 225 – Thổ Cao Ly sâm cây thuốc quý và rau sạch

Tên gọi

Tên tiếng Việt: Thổ cao ly sâm, Thổ nhân sâm, Đông dương sâm, Cứa ly sinh (Thái), Mằm sâm đăm (Tày)

Tên khoa họcTalinum fruticosum (L.) Juss.

Tên đồng nghĩa: Talinum crassifolium Willd.

Họ: Portulacaceae (Rau sam)

Công dụng: dùng rễ làm thuốc bổ, thuốc chữa ho dưới dạng thuốc sắc.

Mô tả cây 

  • Cây loại cỏ mọc hằng năm hoặc sống dai, thân mọc thẳng, có thể cao tới 0,6m, thân màu xanh, phía dưới chia cành. Lá mọc so le, hình trứng ngược, hoặc hình thìa, phiến lá dày, hơi mẫm, hai mặt đều bóng, đầu lá nhọn hoặc tù, phía cuống hẹp lại, cuống rất ngắn, lá dài 5-7cm, rộng 2,5- 3,5cm. Vào mùa hạ ở đầu cành xuất hiện cụm hoa hình chùm nhiều hoa nhỏ, đường kính ước 6mm, 5 cánh hoa màu tím đỏ nhạt, hơn 10 nhị dài ước 2mm. Bầu hoa hình cầu. Quả nhỏ, khi chín có màu xám tro, đường kính ước 3mm. Hạt rất nhỏ, màu đen nhánh hơi dẹt, trên mặt hơi có vân nổi.
  • Mùa hoa: tháng 6-7-8. Mùa quả: tháng 9-10.

Phân bố, thu hái và chế biến 

  • Cây thổ cao ly sâm mọc hoang và được trồng ở nhiều nơi trong nước ta vì nhiều người nhầm là cây nhân sâm. Sự thực hai cây khác hẳn nhau về hình thái cũng như về họ thực vật.
  • Có điều đáng chú ý là một số tỉnh ở Trung Quốc như Triết Giang, Giang Tô, An Huy, Quảng Tây, Quảng Đông, Tứ Xuyên là nơi cây này cũng mọc hoang và được trồng làm cảnh, người ta cũng gọi cây này với những tên cao ly sâm, thổ cao ly sâm v.v… và cũng dùng nó làm thuốc bổ thay sâm.
  • Có thể trồng bằng hạt hoặc bằng mẩu rễ. Cây mọc rất khoẻ, sau một năm đã thu hoạch lấy rễ, để lâu năm được rễ to hơn. Rễ đào về rửa sạch cắt bỏ rễ con, phơi hay sấy khô. Rễ lúc mới đào về có màu hồng đẹp. Để lâu đen xám.

Bộ phận dùng

Rễ, thu hái vào mùa thu, phơi hoặc sấy khô. Khi dùng, thái mỏng, tẩm nước gừng hoặc nước đường, để chín. Còn dùng lá.

Thành phần hóa học

Rễ cây sâm đất chứa 1 – hexacosanol, 1 – octacosanol,1 – triacontanol, campestrol, stigmasterol, β- sitosterol, β – sitosteryl – β – D – glucosid (Komatsu Manki và cs, 1982)

Tính vị, công năng

Có vị ngọt, tính bình, có tác dụng bổ trung ích khí, nhuận phế, sinh tân, kiện tỳ và điều kinh.

Chủ trị:

Trị ho, giải khát, bồi dưỡng cơ thể.

Công dụng và liều dùng 

  • Dùng trong phạm vi kinh nghiệm trong nhân dân.
  • Tại Việt Nam và Trung Quốc nhiều nơi dùng rễ làm thuốc bổ, thuốc chữa ho dưới dạng thuốc sắc.
  • Có khi người ta dùng rễ cạo sạch vỏ, hoặc dùng lá nấu với thịt để ăn như nấu canh rau.
  • Ngày dùng 20-30g.

Cách bào chế:

– Khi còn tươi:

+ Rửa sạch: nếu dùng ngay cắt rễ con bỏ đầu để cả vỏ thái miếng sấy nhẹ lửa (60- 70oC) cho khô. Nếu để lâu, đồ chín, bỏ rễ con, để cả củ (hay thái miếng), sấy nhẹ lửa cho khô. Khi dùng, tẩm nước gừng (thường dùng) hay không tuỳ đơn của lương y.

+ Rửa sạch, đồ chín, để nguội, bóc vỏ cho khéo, lấy kim châm cho sâu và đều, tẩm nước đường (cứ 1kg dược liệu dùng 500g si rô đường) một đêm, hong cho khô. Đem đồ với gạo nếp, chín là được, phơi hay sấy nhẹ lửa. Còn nước đường thì tẩm rồi phơi làm nhiều lần cho đến hết, hong lại cho khô.

Củ sâm làm xong mềm, khô. Muốn đẹp củ sâm, lấy giấy xát cho nhẵn. Khi dùng, thái mỏng (nếu cứng thì đồ lên) tẩm nước gừng như trên.

Khi đã khô: nếu bám bụi bẩn, rửa sạch, hấp cơm hay đồ mềm, thái lát 1 ly sấy nhẹ lửa cho khô.

Tẩm nước gừng một đêm, sao gạo nếp cho vàng, rồi cho sâm vào bắc chảo ra ngay. Đảo đều một lúc là được.

Làm bột: không nên dùng sắc, nên tán bột (sau khi đã bào chế) làm viên hoặc cho vào thang thuốc đã sắc để uống.

Bài thuốc – món ăn chứa Thổ cao ly sâm theo kinh nghiệm dân gian

Chữa tiểu tiện nhiều, hỗ trợ đái tháo đường: Thổ cao ly 60g, kim anh tử 60g, các vị trên cho vào ấm đổ 550ml nước, sắc nhỏ lửa còn 250ml nước chia 2 lần uống trong ngày. 5 ngày một liệu trình.
Bổ khí huyết – chữa khí huyết suy yếu, người xanh gầy, thở yếu, hồi hộp, ít ngủ, kém ăn, mệt mỏi: Thổ cao ly 40, sắc nước uống trong ngày, cho vào ấm đổ 400ml nước, sắc nhỏ lửa còn 150ml nước chia 2 lần uống trong ngày. 10 ngày một liệu trình.
Chữa đại tiện lỏng do tỳ hư: Thổ nhân sâm 30g, đại táo 15g, cho vào ấm đổ 550ml nước, sắc uống thay trà trong ngày.
Hỗ trợ điều trị ho lâu ngày: Thổ cao ly, hà thủ ô trắng, thông thảo, mỗi vị 20g, gà một con nhỏ tương đương với 400g. Cách chế biến: Cho các nguyên liệu trên rửa sạch cho vào nồi hầm gà thêm khoảng 80 phút đến khi nước canh có màu trắng sữa. Khi gà chín nhừ, hớt bỏ bớt mỡ, múc gà ra một bát to, đổ hết nước hầm lên, ăn kèm với muối và hạt tiêu.
Chữa mồ hôi trộm: Thổ cao ly 60g, dạ dày lợn nửa cái. Cách chế biến: Dạ dày làm sạch để ráo, cho vào nồi hầm Thổ cao ly. Khi dạ dày chín nhừ, ăn kèm với muối và hạt tiêu.
Người mới ốm dậy, sau phẫu thuật: Sườn lợn 300g, hoàng kỳ 200g, Thổ cao ly 200g. Xương sườn lợn luộc qua rồi vớt bỏ bọt, hoàng kỳ sắc kỹ lấy nước. Cho hoàng kỳ và sườn lợn vào nồi, chế thêm nước, đun nhỏ lửa và om kỹ, khi đạt độ nhừ cho Thổ cao ly vào đun tiếp 5 – 10 phút, nêm gia vị vừa đủ ăn với cơm. Mỗi tuần có thể ăn 2 – 3 bữa.

LIÊN HỆ MUA SẢN PHẨM
0939714275
tiemthuocbacsaithanh

Thuocbacsaithanh

CÁC BÀI VIẾT LIÊN QUAN:
– NGỌC TRÚC VÀ CÁC TÁC DỤNG CHỮA BỆNH
 NHỤC ĐẬU KHẤU VÀ CÁC CÔNG DỤNG CHỮA BỆNH

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *